Leven met Dwanggedachten en Dwanghandelingen, OCS



UITGANGSPUNT


Obsessieve-Compulsieve Stoornis, OCS


De obsessieve-compulsieve stoornis (OCS, ook: OCD) of dwangstoornis genoemd, is een psychische aandoening die is gecategoriseerd als een angststoornis. De oude naam van de aandoening is dwangneurose.


Lang niet alle lijders van OCS ervaren angst. Soms kan angst ook een gevolg, en niet zozeer de oorzaak van een dwanghandeling of dwanggedachte zijn. OCS komt in verschillende vormen voor, maar het meest voorkomende kenmerk is een obsessieve drang om bepaalde handelingen uit te voeren, die rituelen worden genoemd. De OCS-patiënt voert deze handelingen (compulsies) uit als reactie op dwangmatige gedachten (obsessies). Voor anderen lijken deze handelingen overbodig en zij hebben ook geen oog voor details, maar voor de patiënt zijn deze handelingen van vitaal belang en moeten ze volgens een bepaald patroon worden uitgevoerd om vermeende nadelige gevolgen te voorkomen.


Voorbeelden zijn het vaak controleren of een deur gesloten is of het overmatig wassen van de handen (niet te verwarren met de specifieke smetvrees. Ook kan de handeling of gedachte een gevolg zijn van een sterk verantwoordelijkheidsgevoel, zoals angst om iets kwetsbaars als een kind iets ergs aan te doen. OCS komt zowel bij kinderen, adolescenten als volwassenen voor, en veel OCS-volwassenen hadden ook in hun jeugd al OCS-symptomen.



Symptomen


De officiële benaming voor een dwangstoornis is obssesief-complulsieve stoornis, vaak afgekort met OCS. Een dwangstoornis bestaat uit twee kenmerkende symptomen die meestal samen voorkomen: obsessies (dwanggedachten) en compulsies (dwanghandelingen of rituelen).



Wat zijn obsessies (dwanggedachten)?


Obsessies (dwanggedachten) zijn verontrustende gedachten, impulsen of beelden die als onprettig beleefd worden, maar steeds terug blijven komen ook als je aan iets anders probeert te denken. Iemand die last heeft van obsessies ervaart ze als zinloos, ongepast en/of ronduit schokkend. Het onderscheid tussen een gewone onplezierige gedachte en een obsessie is dat de obsessie veel angst of spanning veroorzaakt en niet uit je hoofd gezet kan worden.


Obsessies kun je rangschikken in een aantal inhoudelijke thema's die veel voorkomen:

  • Besmetting: Beelden of gedachten over het besmetten van anderen met dodelijk gif of virussen. Bijvoorbeeld denken dat je besmet kunt worden met aids door deurknoppen aan te raken of handen te geven en dat je die besmetting over kunt brengen op anderen. Of overal asbest of giftige batterijen zien en obsessief denken dat je anderen hiermee dodelijk zult besmetten.
  • Rampzalige fouten maken: Beelden of gedachten over het maken van fouten en de rampzalige gevolgen daarvan voor anderen. Bijvoorbeeld zonder het zelf in de gaten te hebben in het verkeer ongelukken veroorzaken of iemands bezittingen ernstig beschadigen. Of het 'vergeten' van routinezaken in het werk of privé en daardoor ernstig in de problemen raken. Bijvoorbeeld: 'als ik het koffiezetapparaat aan laat staan, brandt het huis af '.
  • Agressie: Beelden, gedachten of impulsen (het gevoel het echt te willen doen) over iemand slaan of vermoorden (wurgen, steken, aanrijden, duwen)
  • Bijvoorbeeld geconfronteerd worden met het beeld dat je iemand onder de tram of een auto hebt geduwd. Of de aanvechting hebben je partner dood te steken. Vaak zijn mensen zo overtuigd van het feit dat ze iemand iets hebben aangedaan, dat ze ieder moment de politie verwachten om hen te arresteren. Het idee dat familie, vrienden, kennissen en buren dit zullen horen en zien is vaak onverdraaglijk.
  • Seksualiteit: Beelden of gedachten met een 'onacceptabele' seksuele inhoud. Bijvoorbeeld denken aan allerlei grove seksuele termen of schuttingwoorden als je een bekende ziet. Of, zonder dat te willen, denken aan ongepaste en verboden vormen van seks. Bijvoorbeeld pedofiele gedachten bij het zien van een kind of incestgedachten bij het zien van een familielid.
  • Religie: Beelden of gedachten van godslasterlijke aard. Bijvoorbeeld dwangmatig moeten denken: 'God of Allah is gek'. Of beelden of gedachten hebben met een thema 'hel en verdoemenis'.


Nogmaals voor de duidelijkheid: iemand die last heeft van obsessies wil absoluut niet doen of uitvoeren waar hij aan denkt en schrikt juist heel erg van zijn eigen ongewenste gedachten.


Wat zijn compulsies (dwanghandelingen)?


Het tweede kenmerkende symptoom van de obsessief-compulsieve stoornis noemen we compulsies.

Compulsies (dwanghandelingen) zijn activiteiten (mentaal of gedragsmatig) die mensen met obsessies moeten uitvoeren om de angst, spanning en schuldgevoelens die veroorzaakt worden door hun obsessies, te verminderen. Een obsessie veroorzaakt angstgevoelens, en vaak is de enige manier om de angstgevoelens in de hand te houden het uitvoeren van dwanghandelingen, de compulsies.


De meest voorkomende compulsies (dwanghandelingen) zijn:

  • Checken, controleren en geruststelling vragen: Het eindeloos controleren van het koffiezetapparaat, herhaaldelijk checken of de deuren op slot zitten enzovoort. Heel lang staren naar een lichtknop, deurklink of ander object totdat je 'zeker'weet dat het goed uit, dicht of schoon is. Steeds weer vragen aan je partner of je echt niet iemand iets hebt aangedaan. Telkens terugrijden met de auto om te kijken of je niet iemand hebt aangereden, Routinetaken heel langzaam uitvoeren, om er zeker van te zijn dat je alles goed doet.
  • Wassen en schoonmaken: Als je buiten bent geweest, alle 'besmette'kleren uitdoen. Urenlang onder de douche staan en jezelf in een bepaalde volgorden van top tot teen wassen. Tientallen keren achter elkaar je handen wassen, Het huis iedere dag van boven naar beneden schoon boenen. Alle boodschappen 'ontsmetten' voordat je ze in de kast zet.
  • Orde en symmetrie handhaven: Uren bezig zijn met het kijken en rechthangen/-zetten van schilderijen en meubels. Activiteiten uitvoeren in een bepaalde volgorde. Bij alles wat je doet tellen (in gedachten) of bepaalde getallenreeksen herhalen. Steeds weer op een bepaald 'goed' getal uit moeten komen.
  • Overige compulsies: Dwangmatig eerlijk zijn. Dat wil zeggen alles moeten vertellen wat er door je heen gaat aan gedachten en gevoelens. Mentale rituelen uitvoeren om de godslasterlijke of seksueel getinte obsessies te neutraliseren. Bijvoorbeeld alsmaar moeten bidden of denken 'God is goed'. Het dwangmatig verzamelen/bewaren van spullen. Bijvoorbeeld het bewaren van alle tijdschriften. kranten en reclame folders (uit angst ze ooit nog eens nodig te hebben).


Alhoewel de meeste mensen met een dwangstoornis last hebben van obsessies en compulsies, komt het ook wel voor dat mensen alleen obsessies of alleen compulsies hebben.



Kenmerken en oorzaken OCS


Psychiatrische aandoeningen zijn complex en daarom is het aanwijzen van een specifieke oorzaak meestal niet mogelijk.

Lange tijd was binnen de psychiatrie de psychoanalytische opvatting dominant dat oorzaken meestal gezocht moesten worden in de vroegere kindertijd en met name veroorzaakt werden door (verdrongen) ambivalente gedachten en gevoelens, vaak over seksualiteit.


Deze zienswijze heeft in de recente decennia echter fors aan invloed ingeboet. Tegenwoordig gaat men er in zijn algemeenheid van uit dat de interactie van genetische en omgevingsfactoren de vatbaarheid voor het ontwikkelen van OCS veroorzaken. Vanuit het standpunt van de evolutiepsychologie had steeds herhaald of stereotiep gedrag ooit een functie om zich te beschermen tegen indringers, natuurgeweld, onhygiënische omstandigheden of gebrek aan voedsel ('hamsteren'). Het is anders gezegd een oerdrift die nog steeds diep in de menselijke genen aanwezig is.


De meeste OCS-patiënten zijn zich er terdege van bewust dat hun gedrag niet rationeel is, maar toch blijven ze hun dwangmatige handelingen uitvoeren om te voorkomen dat ze angstig of gespannen worden. Andere patiënten zien hun gedrag niet als uitzonderlijk en zijn daarvan ook niet te overtuigen. In dat geval is hun OCS verwant aan een persoonlijkheidsstoornis en heeft het een andere naam, namelijk: dwangmatige- of obsessieve-compulsieve persoonlijkheidsstoornis (OPCS) en moet niet verward worden met OCS.


Er is nog een derde groep die geen dwangmatige handelingen verricht. In hun geval blijft het ziektebeeld beperkt tot dwanggedachten.

Bij deze laatste groep komt het voor dat zich uiteindelijk toch rituelen (dwanghandelingen) ontwikkelen om de dwanggedachten te neutraliseren.


De term obsessief wordt ook in andere contexten gebruikt, vaak om aan te geven dat iemand zeer geconcentreerd of perfectionistisch met zijn taken bezig is. In dit geval os er natuurlijk lang niet altijd sprake van een stoornis. Dit is pas het geval als het obsessieve of compulsieve gedrag normaal functioneren in de weg staat. Het is ook van belang om OCS en andere typen van angst of spanning te onderscheiden, waardoor de spanningen en stress die in het dagelijkse leven kunnen voorkomen.



* Heeft u vragen over 'Dwanggedachten en Dwanghandeling, OCS'? Neem vrijblijvend contact op met onze praktijk.